Theo lệ phổ biến, cúng giỗ trước một ngày là được. Nhiều nơi vốn làm lễ tiên thường (lễ "cáo giỗ") vào hôm trước ngày giỗ để mời tổ tiên về, đến ngày giỗ mới làm lễ chính kỵ. Gia đình bận có thể làm cỗ sớm một hai ngày, nhưng dân gian khuyên không để sau ngày giỗ. Ngày giỗ tính theo ngày âm lịch người mất, nên mỗi năm rơi vào một ngày dương lịch khác nhau.
| Tình huống | Theo lệ phổ biến |
|---|---|
| Cúng trước ngày giỗ 1 ngày | Được, nhiều nơi gọi là tiên thường |
| Làm cỗ sớm 2 đến 3 ngày vì bận | Chấp nhận được, vẫn thắp hương đúng ngày giỗ |
| Cúng sau ngày giỗ | Nên tránh |
| Người mất tháng nhuận | Nhiều nơi cúng vào tháng thường cùng tên |
| Không thể về nhà | Thắp hương đúng ngày tại nơi ở, về sau làm bù trước giỗ năm sau |
Lễ giỗ gồm những phần nào
Ở nhiều vùng miền Bắc, giỗ truyền thống có hai phần:
- Tiên thường (còn gọi là cáo giỗ): làm vào hôm trước ngày giỗ, thường buổi chiều. Gia chủ khấn mời người mất và tổ tiên về dự giỗ. Lễ nhỏ, có hương hoa, mâm cơm đơn giản. Trước đó con cháu thường ra thăm, sửa sang mộ phần.
- Chính kỵ: làm vào đúng ngày giỗ, là ngày có cỗ lớn và mời họ hàng.
Vì thế câu hỏi "cúng giỗ trước một ngày có được không" có câu trả lời là được, và với nhiều gia đình đây là lệ vốn có. Ở miền Nam, lệ phổ biến là cúng trước một ngày gọi là "cúng tiên thường" rồi hôm sau làm cỗ, hoặc chỉ làm một ngày tuỳ nhà.
Vì sao dân gian kiêng cúng sau ngày giỗ
Theo quan niệm "giỗ không để muộn", làm lễ sau ngày giỗ bị coi là để người mất phải chờ. Đây là tục lệ, không có quy định cứng. Nếu không thể làm đúng ngày, các gia đình thường chọn làm sớm hơn.
Cách tính ngày giỗ
Ngày giỗ là ngày mất tính theo lịch âm. Có vài trường hợp dễ gây tranh luận:
- Mất vào đêm khuya: một số nơi lấy ngày cuối cùng người mất còn sống làm ngày giỗ. Có nơi tính theo giờ Tý (từ 23 giờ) là đã sang ngày mới. Cách tính mỗi dòng họ có thể khác, nên theo lệ họ hàng.
- Mất vào tháng nhuận: tháng nhuận không năm nào cũng có. Nhiều nơi cúng giỗ vào tháng thường cùng tên. Ví dụ mất tháng 6 nhuận năm Ất Tỵ 2025 thì hằng năm giỗ vào tháng 6 âm lịch.
- Mất ngày 30 tháng thiếu: năm sau tháng đó chỉ có 29 ngày thì nhiều nơi cúng vào ngày 29.
Ví dụ tra lịch: người mất ngày 23 tháng Chạp. Giỗ năm Bính Ngọ rơi vào thứ Bảy 30/1/2027, trùng ngày cúng ông Công ông Táo. Gia đình thường làm giỗ buổi sáng và cúng ông Táo trước giờ Ngọ trong cùng buổi, hoặc làm tiên thường từ hôm trước.
Giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường
- Giỗ đầu (tiểu tường): một năm sau ngày mất.
- Giỗ hết (đại tường): hai năm sau ngày mất. Nhiều nơi làm lễ hết tang sau 27 tháng (lễ đàm tế). Mỗi nơi có lệ khác nhau.
- Giỗ thường (cát kỵ): từ năm thứ ba trở đi, làm hằng năm.
Giỗ đầu thường làm lớn nhất, vì đây vẫn còn trong thời gian để tang.
Mâm cỗ giỗ thường có gì
Mâm cỗ giỗ theo lệ miền Bắc thường có:
- Gà luộc.
- Xôi.
- Giò lụa, chả.
- Nem rán.
- Canh măng, canh bóng hoặc canh mọc.
- Món xào, nộm.
- Cơm trắng, bát đũa theo số người được mời.
- Hoa, quả, trầu cau, rượu, nước, hương, vàng mã.
Miền Nam thường có thịt kho, canh khổ qua, gỏi, chả giò, xôi, chè. Miền Trung có các món địa phương như bánh bèo, nem lụi, tré. Nhiều gia đình bày thêm món người mất lúc sống thích ăn.
Khi con cháu ở xa không về được
Nhiều gia đình nay có con cháu làm ăn xa, đi học hoặc sống ở nước ngoài. Cách làm thường gặp:
- Người ở nhà vẫn làm lễ đúng ngày, dù mâm cỗ nhỏ.
- Người ở xa thắp một nén hương ở nơi mình ở, hoặc gọi điện, gọi video lúc gia đình làm lễ.
- Nếu cả nhà không thể làm đúng ngày, làm sớm hơn vào cuối tuần gần nhất trước ngày giỗ, và thắp hương đúng ngày giỗ.
- Giỗ đầu, giỗ hết thì nên thu xếp về, vì đây là các lễ lớn trong thời gian để tang.
Theo lệ nhiều nơi, con trưởng giữ việc thờ cúng. Khi con trưởng ở xa, gia đình có thể thống nhất để người con khác sống ở quê làm lễ thay.
Các bước làm giỗ
- Hôm trước: dọn ban thờ, thăm mộ, làm lễ tiên thường.
- Sáng ngày giỗ: làm cỗ, bày lên ban thờ.
- Người đứng đầu gia đình thắp hương, khấn thần linh trước, sau đó khấn người mất và gia tiên.
- Con cháu lần lượt thắp hương.
- Chờ hết tuần hương, hoá vàng, hạ cỗ.
- Mời họ hàng dùng cỗ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giỗ trước 1 ngày có được không?
Được. Nhiều nơi vốn có lễ tiên thường vào hôm trước ngày giỗ. Gia đình bận có thể làm cỗ sớm, nhưng theo quan niệm dân gian không nên để sau ngày giỗ.
Cúng giỗ cha, mẹ khác gì cúng giỗ ông bà?
Cách làm giống nhau. Giỗ cha mẹ thường do con trưởng hoặc người con sống cùng chủ trì. Giỗ ông bà, cụ kỵ thường làm ở nhà trưởng họ, trưởng chi.
Cúng giỗ bà nội có cần làm cỗ lớn không?
Không bắt buộc. Tuỳ điều kiện, gia đình có thể làm mâm cơm nhỏ, thắp hương đúng ngày. Giỗ đầu thường làm lớn hơn các năm sau.
Cúng hết tang 27 tháng là gì?
Theo lệ cổ, con cháu để tang cha mẹ 27 tháng. Hết thời gian này làm lễ trừ phục (hết tang). Ngày nay nhiều gia đình gộp lễ hết tang vào giỗ hết, tức giỗ lần thứ hai.